info@ simonschrijft.nl

06-28328939

Blog

Sinterklaas en Zwarte Piet zijn culturele draaikonten

Voordat je dit verhaal gaat lezen, is het belangrijk elke mening die je tot nu hebt over Sinterklaas en Zwarte Piet te negeren. Dit verhaal kost een minuutje of tien van je leven, daarna mag je verder gaan met oeverloze discussies over het afschaffen óf het behouden van dat waar je als kind nog zo in geloofde. Dit verhaal gaat niet over goed of fout, gaat niet over misstanden in Nederland, niet over Blokkeerfriezen, niet over wat we dan ook maar opwerpen als argument om in onze standpunten te geloven.  

 

 

 

Dit gaat over Sint en Piet, twee karikaturen die in hun persoonlijkheid aan verandering onderhevig zijn, omdat ze slechts bestaan in ons hoofd. Hoe wij tegen een bebaarde bisschop en zijn knecht aankijken is in een paar eeuwen tijd constant aan verandering onderhevig. Het maatschappelijk gedachtegoed heeft grote invloed op de identiteit van deze twee. Dit verhaal is niet geschreven om jouw mening te beïnvloeden, op wat voor manier dan ook. Maar het is wellicht interessant om te weten dat vier eeuwen geleden mensen ook al hun eigen mening klaar hadden over de Goedheiligman. 

 

Wie is Sinterklaas eigenlijk? 

Sint-Nicolaas zou ergens in de vierde eeuw na Christus in Turkije hebben gewoond. Over zijn leven is eigenlijk vrij weinig bekend, later zijn er via de Griekse cultuur enkele verhalen naar voren gekomen. Hij zou op latere leeftijd enkele meisjes hebben gered van de prostitutie, enkele jongens van de dood die anders als varkensvlees zouden worden verkocht en redt wat zeelui van een orkaan. Niets dan goed door de beste man; of het allemaal waar is, het valt moeilijk te bewijzen.  

 

In de duizend jaar die volgen krijgt Sinterklaas meer en meer gestalte. Eind vijftiende eeuw houdt een Franse kinderbisschop tijdens Onnozele-Kinderen (Katholieke dag op 28 december) een alternatieve versie van een mis. In gesprek met de aanwezige kinderen, waarbij hij vooral geïnteresseerd was in hun gedrag, houdt hij hun een beloning voor: “wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe.” Deze invulling van de mis krijgt navolging door heel West-, Midden- en Zuid-Europa en wordt om onbekende redenen verplaatst naar 6 december, de sterfdag van Sinterklaas.  

 

Ooit was er een tijd dat Sinterklaas per luchtballon weer vertrok

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De ontwikkeling van een kinderfeest 

Toch ontwikkelt zich op alle plekken een andere invulling van het feest. Sinterklaas, die geworden is tot iemand die de brave kindertjes snoepgoed geeft, krijgt in veel gevallen een metgezel naast zich, die de stoute kinderen voor zijn rekening neemt. Rondom de Alpen is dit een soort zwarte demon, die stoute kinderen meeneemt en in het bos achterlaat. Op andere plekken is de knecht iets vriendelijker en slaat hooguit met de roe wat heen en weer.  

 

Waar in de meeste delen van Europa het feest na jaren op de achtergrond verdwijnt, wordt het in België en Nederland volop gevierd. Dat is eigenlijk bijzonder, want het van oorsprong katholieke feest blijft het langst hangen in een zwaar Calvinistisch land.

In de zestiende eeuw verandert Nederland van een katholiek land in een overwegend protestants land. Slecht nieuws voor het Sinterklaasfeest: kerkhervormers als Maarten Luther zijn tegen. In landen als Duitsland, Frankrijk en Engeland wordt het feest daarom naar Kerstmis verplaatst en Sinterklaas verandert daar langzamerhand in de Kerstman. 

 

Waarom dit niet in Nederland gebeurt is moeilijk te zeggen. Ondanks het verbod op het feest gaat het gewoon verder. Sinterklaas gaat ‘underground’. Het feest is door het land heen al te populair geworden en misschien is het verbod er op een extra drijfveer om het juist te vieren. Alles voelt lekkerder als het eigenlijk niet mag, toch?  

 

Begin 19e eeuw wordt het feest weer toegestaan. Nu wordt de basis gelegd voor de manier waarop we het eigenlijk nu nog kennen. In dezelfde periode verandert ook het onderwijssysteem, voor wat betreft de hardheid ervan, tenminste. Er wordt minder nadruk gelegd op lijfstraffen, hel en verdoemenis en juist meer op het doen van goede daden, zoals het zorgen voor degenen die het minder hebben dan jezelf. Een feest als dat van Sinterklaas past daar prima bij, moet men gedacht hebben. Dankzij de VOC-periode (die ook best wel wat mindere kanten heeft) kwam men in aanraking met allerlei specerijen, waarvan de heerlijkste kruidnoten, banketletters en speculaaspoppen konden worden vervaardigd. Ook komt langzamerhand Zwarte Piet naar voren, alleen is niet helemaal bekend hoe precies.  

 

Verandering op verandering 

 

Vanaf de tweede helft 20e eeuw volgen de veranderingen zich in rap tempo op. De roe, die Zwarte Piet nog wel eens bij zich had, verdween. Ook kwamen er veel meer Pieten bij. Wegwijspiet, Hoofdpiet, Pakjespiet, Kroketpiet. Kinderen werden namelijk steeds mondiger, dachten steeds meer na en bij elke vraag die gesteld werd (want laten we wel wezen, het hele verhaal is best wel vergezocht), moest er weer een andere verhaallijn bedacht worden. Iedereen snapt dat een oude man en één knecht nooit alle huizen in Nederland kunnen voorzien van cadeaus, daar is een heel leger voor nodig. Hulpsinterklazen, ook zo zoiets. Die bestonden 100 jaar geleden echt niet, maar doordat kinderen zich gingen afvragen waarom ze de Sint én op televisie, én bij hen in de straat zagen, krijg je al gauw zulke verhalen.  

 

Het uiterlijk van de Goedheiligman lijkt na al die jaren wel ongeveer gelijk gebleven, die van zijn knecht is wel wat wisselender. Regenboogpieten lijken het niet te halen, maar Roetveegpieten zijn al aardig ingeburgerd. Blanke Pieten schijnen wat lastig te zijn, omdat ome Harrie te makkelijk herkend wordt. Of Zwarte Piet helemaal zal verdwijnen, geen idee. Wie weet wat we over 100 jaar aan het doen zijn? Waarschijnlijk zijn we door alle verhaallijnen het spoor zo bijster geraakt dat Sinterklaas nog slechts een herinnering is aan betere tijden.